Zbiornik Wodny Poraj - Zalew Porajski

    Tytułem wstępu, kilka słów o gminie Poraj, która położona jest w północnej części województwa śląskiego, w powiecie myszkowskim. Na przełomie XV i XVI w. na brzegu Warty powstała stadnina koni, w miejscu której utworzono stanicę wymiany koni pocztowych.

    W XVII w. znajdowała się na terenie ówczesnej gminy osada węglarzy, którzy wypalali węgiel drzewny dla hut. W 1847 r. nastąpił dynamiczny rozwój wsi za sprawą budowy stacji kolejowej przy Drodze Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, równocześnie z rozwojem przemysłu i wydobyciem rud żelaza. Po II wojnie światowej miejscowość Poraj należała do najbardziej uprzemysłowionych w kraju wsi o charakterze industrialnym.

    Zalew „Poraj” swoją nazwę wziął od nazwy gminy Poraj. Sam zbiornik utworzony został w latach 1974-1979 na rzece Warcie, jednak budowa zapory przypada na lata 1957-1978. Zalew zajmuje 550 ha (5,5 km2) powierzchni i jest zbiornikiem retencyjnym, utworzonym poprzez spiętrzenie wód rzeki Warty. Jego długość to niespełna 5 km, szerokość ma maksymalnie 1,4 km, a maksymalna głębia wynosi 13 m. Natomiast całkowita pojemność zbiornika wynosi 25,1 mln m3.

0012

Zbiornik Poraj. Foto: Anna Przepióra

    Zbiornik od strony północnej sąsiaduje z miejscowością Poraj, od wschodu otaczają go lasy, od strony południowej graniczy z miejscowością Masłońskie, a od zachodu z miejscowościami Komorniki i Kuźnica Stara. Akwen zasilany jest głównie wodami Warty, jednak poza nią uchodzi do niego prawobrzeżny dopływ – rzeka Ordonka oraz wody z przepompowni polderowych – i lewobrzeżny dopływ – rzeka Boży Stok.

    Głównym celem powstania zbiornika było stworzenie rezerwuaru wody technologicznej, potrzebnej w procesach produkcyjnych dla Huty Częstochowa. Jednak w latach 80. XX w. nastąpiła restrukturyzacja przedsiębiorstwa, wprowadzając tym samym nowoczesne technologie, a obieg zamknięty wody sprawił, że woda z zalewu nie była już potrzebna. W 1998 r. wygasło pozwolenie na piętrzenie wody na rzece, a kombinat zrzekł się własności na rzecz Skarbu Państwa. W 2000 r. Starosta Myszkowski przekazał zbiornik w użytkowanie Regionalnemu Zarządowi Gospodarki Wodnej w Poznaniu i obecnie pełni funkcję przeciwpowodziową.         

    Obwód Zbiornika „Poraj” po linii brzegowej wynosi 15 km, a wokół niego wybudowano cztery zapory. Zapora czołowa znajduje się od strony północnej, między Porajem a Jastrzębiem. Jej długość to 1509 m, wysokość 14 m, a szerokość korony wynosi 8 m. Zapora boczna nr 1 przebiega wzdłuż drogi wojewódzkiej 791, na południe od Poraja. Jej długość wynosi 2168 m, wysokość maksymalna to 4 m, a szerokość korony 3 m. Zapora boczna nr 2 znajduje się w miejscowości Masłońskie, ma 1260 m długości, maksymalna wysokość to 7,2 m, a szerokość korony wynosi 3 m. Przy zaporze nr 2 znajduje się również Pompownia nr 1, która bezpośrednio chroni przed podtopieniem 45 ha, odwadniając w sumie teren o powierzchni 5,4 km2. W miejscowości Podkuźnica Masłońskie znajduje się zapora boczna nr 3 wraz z pompownią nr 2. Długość zapory to 990 m, wysokość maksymalna 5,2 m, a szerokość korony wynosi 5 m. Pompownia służy do ochrony przed zalaniem i podtopieniem 64 ha.

Na przełomie lat 70. i 80. XX w. na brzegach Zalewu Porajskiego powstało wiele ośrodków wypoczynkowych i żeglarskich. Obecnie to największy akwen w regionie, który należy do czołówki polskich sztucznych zbiorników wodnych, wykorzystywany rekreacyjnie przez wędkarzy i żeglarzy. Oprócz wspomnianych ośrodków wypoczynkowych, wokół zalewu znajdują się pola namiotowe, plaże, punkty gastronomiczne oraz piesze i rowerowe szlaki turystyczne.

0013

Jden z licznych ośrodków wypoczynkowych. Foto: Anna Przepióra

    Wodami zbiornika został zalany teren dawnego młyna „Kochowe”. Obecnie śladem po nim na mapach wędkarskich jest łowisko o nazwie „Młyn”. Jego głębokość dochodzi do 7 m, gdzie na dnie znajdują się jeszcze pozostałości po zalanych zabudowaniach.

    Zalew powstał na terenach bagnistych, porośniętych miejscami skarłowaciałą sosną. Sporadycznie można tu spotkać przybrzeżną trzcinę pospolitą, sit skupiony, strzałkę wodną oraz mozgę trzcinowatą. W zalewie występuje najwięcej karpi, leszczy, sandaczy i szczupaków, często łowione są też płocie, liny, węgorze, amury białe, znacznie rzadziej karasie złociste i srebrzyste, okonie, wzdręgi, sazany i jazgarze. Z płazów spotyka się ropuchę szarą, zieloną i paskówkę, traszkę zwyczajną, żabę wodną, trawną i moczarową. Natomiast z gadów występuje jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna i sporadycznie żmija zygzakowata. Z ptaków lęgowych dominują krzyżówki i łyski, a w przelocie widywane są: perkoz dwuczuby, łabędź niemy, nur czarnoszyi, gągoł krzykliwy, czernica, mewa pospolita i śmieszka, krakwa, tracz nurogęś oraz rybitwa czarna i rybitwa zwyczajna.

Tab. 1. Budowla upustowo-przelewowa

Przelew wieżowy

krawędź 277,00 m n.p.m.

dno 266,50 m n.p.m.

Spust denny

z rur stalowych o średnicy 2x1200 mm

Klasa budowli

I

Przepływ miarodajny

64,0 m3/s

Przepływ kontrolny

75,0 m3/s

Łączny wydatek upustów i przelewu

102,5 m3/s

Max. notowany dopływ do zbiornika (maj 2010 r.)

ok. 76,0 m3/s

Max. notowany odpływ ze zbiornika (maj 2010 r.)

ok. 26,0 m3/s

 

Bibliografia:

Anna Przepióra