Pomnik w Starej Ligocie (Katowice)

• 

    Pomnik w katowickiej Starej Ligocie, zlokalizowany na skwerze przy zbiegu ul. Ligockiej i ul. Hetmańskiej, wg niektórych przekazów obchodzi w tym roku swoje stulecie. Od dziesięcioleci upamiętnia poległych powstańców śląskich z Ligoty i mijany jest każdego dnia przez licznych przechodniów. W tekście zaproponuję tezę głoszącą, że monument powstał w roku 1922, oraz że w pierwotnej formie nie upamiętniał czynu powstańczego.

    O tym, że pomnik w Starej Ligocie został postawiony w 1923 roku, dowiadujemy się z kilku publikacji^[1], ale przede wszystkim z inskrypcji na samym pomniku. Autorzy opracowań nie podają źródła informacji o dacie powstania. Jest prawdopodobne, że zaczerpnęli ją właśnie z tablicy na pomniku.

    Krystyna Koczy — ligocianka, łączniczka i kurierka Armii Krajowej — w swoich wspomnieniach pisze, że pomnik został wzniesiony w 1922 r. Autorka tych słów (ur. 1928) była wieloletnią działaczką społeczną w Ligocie. Od 1996 r. przewodziła miejscowym kombatantom i skrupulatnie gromadziła informacje o miejscach pamięci w Katowicach.

    Potwierdzeniem słów Krystyny Koczy jest wzmianka w Opisie powstania pomnika Powstańca Śląskiego w Katowicach-Ligocie^[2]. Dokument powstał w 1936 r. w związku z planowaną przebudową pomnika. Zawiera informację, że „poświęcenia pomnika dokonano jeszcze w roku 1922”.

    Kolejny argument za rokiem 1922 znajduje się na samym pomniku. Bezpośrednio na powierzchni głazu, po jego prawej stronie, znajduje się jeszcze jedna inskrypcja. Obecnie została zasłonięta bujnie rosnącą tam zielenią i z czasem zapomniana, ale jest elementem pierwotnym i widać ją na fotografiach (Fot. 2, 3, 4). Napis głosi:

Na pamiątkę

złączenia z Ojczyzną

Obywatele z Ligoty

Taki napis jest bardziej uzasadniony dla pomnika powstałego w roku przyłączenia części Górnego Śląska do Polski, niż dla pomnika, który miałby powstać w roku 1923.

Fot. 2. Uroczystości przed pomnikiem w Ligocie. Ze zbiorów rodziny Pyków.

Fot. 3. Pomnik w Starej Ligocie, przed 1936 r.

Fot. 4. Inskrypcja na pomniku w Starej Ligocie, przed 1936 r.

    Dlaczego zatem na pomnikowej tablicy umieszczono błędną datę? Być może ma to związek z faktem, że monument z czasem zaczął upamiętniać poległych powstańców.

    Opis z 1936 r. podaje, że w 1922 r. powstał „Komitet Budowy Pomnika Powstańca Śląskiego” z inicjatywy sztygara maszynowego kopalni „Wujek”, Ryszarda Centlika. Oprócz jego nazwiska, wymienionych jest jeszcze 8 członków „Komitetu odsłonięcia”. W świetle aktualnego stanu badań, tylko jedna osoba  z wymienionych w dokumencie — Józef Sikora z Ligoty —była powstańcem. Wymienione osoby nie były spokrewnione z poległymi w powstaniach Ligocianami, których nazwiska znajdują się dzisiaj na pomnikowej tablicy. Z dokumentu i ze wspomnień K. Koczy dowiadujemy się ponadto, że pierwotnie pomnik nie posiadał tablicy i składał się z głazu oraz umieszczonego na nim odlewu orła. Archiwalne zdjęcia dowodzą, że jedyną wówczas inskrypcją była ta odnosząca się do „złączenia z ojczyzną”. Brak zatem bezpośrednich związków z powstańcami czy powstaniami śląskimi, zarówno inicjatorów i twórców monumentu, jak również wymowy samego pomnika. Monument w tym kształcie przetrwał 14 lat. Być może, wobec prężnej działalności Związku Powstańców Śląskich w Ligocie, w lokalnej społeczności zatarła się pierwotna intencja jego postawienia.

            Pierwotny wygląd, a także położenie pomnika obrazują archiwalne fotografie (fot. 1-3, 5). Głaz stał na usypanym kopcu, otoczony był metalowym płotkiem w kolorystyce bieli i czerwieni, na podmurówce otynkowanej na biało. Podmurówka i płotek były na planie kwadratu z trzema półokrągłymi wypustami.

Fot. 1. Komitet odsłonięcia pomnika, 1922 rok. Pierwszy z lewej: Józef Sikora;

czwarty z prawej: Jan Nepomucen Wielebski, naczelnik gminy Ligota.

Ze zbiorów Muzeum Historii Katowic (sygn. AW 470)

Fot. 5. Uroczystość gwiazdkowa Związku Powstańców Śląskich grupy Katowice-Ligota. Na zdjęciu zaznaczeni: (X) Prezes Zając Robert, (XX) d-ca komp. Kwaśny Tomasz, (XXX) ref. oświatowy Slachowski Antoni, (+) przedstawiciel Komitetu P. W. i W. F. inż. Potyrała Franciszek. Źródło: „Powstaniec Śląski. Organ Powstańców Śląskich”, 1929, nr 4—5, s. 8.

    Z czasem płot utracił biało-czerwoną kolorystykę (fot. 3). Obok (z tyłu) głazu postawiono biało-czerwony maszt flagowy. Dodatkową ozdobę pomnika stanowiły elementy żelazne: metalowy wieniec i figura orła, usadowiona na szczycie kamienia. Krystyna Koczy oraz badacze historii Ligoty^[3] twierdzą, że autorem odlewu orła jest Ludwik Pyka (ur. 1878 r.). Był on – do czasu przejścia na emeryturę w 1936 r. – maszynistą wyciągowym na szybie wentylacyjnym kopalni „Wujek”^[4]. Pasjonował się rzeźbiarstwem w węglu, drewnie   i kości słoniowej, co wyróżniało go na tle załogi. W artykule prasowym chwalił się wykonaniem pomniejszych pomników na Śląsku, a nawet zamówieniami dla papieża^[5]. Stworzenie przez niego odlewu pomnikowego orła wydaje się prawdopodobne, biorąc pod uwagę, że to właśnie kopalnia „Wujek” była miejscem, gdzie zrodził się pomysł pomnika. Inicjatorem i wykonawcą większości prac był Ryszard Centlik^[6], sztygar maszynowy w kopalni „Wujek”, oraz właściciel domu przy ul. Zagrody. Przewiózł on głaz specjalnym wozem z miejsca wykopania — granicy Ligoty i Katowickiej Hałdy (okolice ul. Dziewięciu z Wujka). Warto dodać, że odlew miał zostać wykonany w kopalnianych warsztatach, a żelazo pozyskano ze społecznej zbiórki, w której wyróżnili się sztygarzy: Ryszard Centlik i Aleksander Peszky oraz maszynista wyciągowy Paweł Skrzydło.

    W 1936 r. Związek Powstańców Śląskich oraz Oddziały Młodzieży Powstańczej dokonały przebudowy pomnika. W notkach prasowych z tego czasu monument funkcjonuje jako „pomnik powstańców” lub „pomnik powstańca śląskiego”. Pierwotnie stojący blisko ul. Hetmańskiej (dawn. ul. Szkolnej), został przesunięty w stronę ul. Ligockiej — w miejsce, które zajmuje do dzisiaj. Zlikwidowano maszt flagowy. Głaz został obrócony o 180° i posadowiony na murowanym schodkowym cokole, posiadającym trzy stopnie. Projekt nowego pomnika przygotował inż. Eugeniusz Tatarczyk^[7], projektant kilku domów budującej się wówczas ligockiej kolonii urzędniczej. Właśnie wtedy pojawiła się po raz pierwszy tablica, którą przymocowano do powierzchni głazu. Treść inskrypcji nie jest znana. Ozdobą pomnika był żelazny orzeł, ale ikonografia jednoznacznie wskazuje, że nie był to orzeł z 1922 r. Miał inny kształt i osadzono go na kuli umieszonej na szczycie głazu.

    Odsłonięcie nowego pomnika połączono z obchodami 15-lecia miejscowej organizacji powstańczej oraz z uroczystością poświęcenia proporczyka Oddziałów Młodzieży Powstańczej w Ligocie. Program obchodów był dwudniowy^[8]. 14 sierpnia 1936 r. wieczorem odbył się apel poległych powstańców oraz ognisko. Kolejnego dnia, 15 sierpnia przewidziano główne wydarzenia. Od godziny 8 rano delegacje z innych miejscowości zbierały się na boisku Klubu Sportowego „Ligocianka” (okolice sklepu Lidl). O 10.00 nastąpił wymarsz do kościoła franciszkanów w Panewnikach, gdzie proboszcz poświęcił proporczyk Oddziałów Młodzieży Powstańczej. Proporczyk nosił imię dra Andrzeja Mielęckiego. Później uczestnicy udali się do centrum Katowic  i włączyli w obchody wojewódzkie, gdyż 15 sierpnia był wówczas obchodzony w całym kraju jako Święto Żołnierza Polskiego. Złożono wieniec pod pomnikiem Nieznanego Powstańca na placu Wolności, a następnie powstańcy z całego regionu przedefilowali przed włodarzami i honorowymi gośćmi. Po defiladzie uczestnicy ligockich obchodów wrócili na skwer przy ul. Hetmańskiej/Ligockiej, gdzie Prezydent Katowic dr. Adam Kocur uroczyście odsłonił pomnik. W dalszej części dnia przewidziano przerwę obiadową, wpisywanie się do księgi pamiątkowej, zawody sportowe, a także uroczystą akademię z występem chóru.

     Przebudowany pomnik przetrwał zaledwie 3 lata, dlatego dysponujemy jedynie dwiema jego fotografiami (fot. 6, 7) pochodzącymi z kroniki Publicznej Szkoły Powszechnej nr 30 im. Stanisława Staszica (obecnie Szkoła Podstawowa nr 8). Monument został zniszczony przez okupacyjne władze podczas II wojny światowej.

Fot. 6. Składanie wieńca pod „pomnikiem Powstańca Śląskiego” przez delegację uczniów Szkoły Powszechnej nr 30 w Katowicach-Ligocie z okazji 15-Lecia Szkoły Polskiej na Górnym Śląsku, 6 czerwca 1937 r godz. 10.00. Żródło: Kronika Szkoły [Gimnazjum nr 22 - Katowice (2)], Śląska Biblioteka Cyfrowa, s. 34.

Fot. 7. Delegacje na tle pomnika po złożeniu wieńców, 6 czerwca 1937 r. Na zdjęciu uwieczniono (od lewej): Władysława Dolińskiego — kierownika szkoły nr 30, Kostrzewskiego — przewodniczącego Rady Rodzicielskiej szkoły nr 31, Tomasza Kwaśnego — przewodniczącego Rady Rodzicielskiej szkoły nr 30, Marię Gaudnikównę — nauczycielkę ze szkoły nr 30, Józefa Pniaka — nauczyciela ze szkoły nr 30, delegacja uczniów oraz poczet sztandarowy ze szkoły nr 30. Żródło: Kronika Szkoły [Gimnazjum nr 22 - Katowice (2)], Śląska Biblioteka Cyfrowa.

    W 1962 r. z inicjatywy Społecznego Komitetu Odbudowy Pomnika Powstańców Śląskich w Katowicach-Ligocie doszło do odtworzenia pomnika w miejscu przedwojennej lokalizacji. W działania zaangażowali się m. in. członkowie lokalnego koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, a także takie zakłady pracy, jak kopalnia „Wujek” czy Katowickie Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego. Głaz będący najbardziej pierwotnym elementem pomnika przetrwał czas wojny i ponownie stał się rdzeniem założenia. Na szczycie głazu, na niewielkiej kuli, ponownie pojawił się żelazny orzeł, który wyglądał identycznie jak odlew z 1922 roku. Nie ma jednoznacznych dowodów, że był to pierwotny odlew, jednak jego autor — Ludwik Pyka — był w pierwszym rzędzie gości, uczestniczących w odsłonięciu odbudowanego w 1962 roku pomnika (fot. 8).

Fot. 8. Odsłonięcie pomnika 18 sierpnia 1962 roku. Trzeci z lewej stoi Ludwik Pyka — artysta rzeźbiarz. Ze zbiorów Grzegorza Płonki.

     Głaz posadowiono na murowanym cokole, do którego prowadziły 2 niewielkie stopnie. Cokół flankowany był dwiema misami zniczowymi (fot. 9).

Fot. 9. Pomnik w Starej Ligocie zwieńczony orłem, 1962 r. Ze zbiorów Grzegorza Płonki.

 

Do frontowej ściany cokołu przytwierdzono tablicę z inskrypcją:

POMNIK

WZNIESIONY ZOSTAŁ w ROKU 1923 DLA UCZCZENIA

PAMIĘCI POWSTAŃCÓW ŚLĄSKICH, KTÓRZY ZGINĘLI

W WALCE O WYZWOLENIE NARODOWE I SPOŁECZNE

NAZWISKA POWSTAŃCÓW POLEGŁYCH W CZASIE

POWSTAŃ ŚLĄSKICH

ADAMIEC TOMASZ │ CIURA STEFAN │ KAMELA WALTER │ DYDŁAC PAWEŁ │ WYPIÓR WILHELM │ ŻOGAŁA IGNACY │ BŁASZCZYK OSWALD │ FERDA JÓZEF │ KROKER EMIL │ WRÓBEL WIKTOR │ ZUBEK JÓZEF

CZEŚĆ ICH PAMIĘCI

ZNISZCZONY PRZEZ OKUPANTA w 1939 r. ODNALEZIONY

I ODBUDOWANY w ROKU 1962

 

    Uznanie w treści tablicy, że pierwotny pomnik powstał w 1923 r., może wynikać z faktu, że pamięć o jego początkach sprzed 40 lat zatarła się już w zbiorowej pamięci. Nałożyła się na to świadomość, że przed zniszczeniem był to już pomnik poświęcony powstańcom i mieszkańcy pamiętali, że przebudowy dokonało środowisko kombatanckie zrzeszone w Związku Powstańców Śląskich. Związek ten oficjalnie założono w 1923 r., zatem przypuszczalnie uznano, że pomnik nie mógł powstać wcześniej.

    Uroczyste odsłonięcie nowego monumentu nastąpiło 18 sierpnia 1962 r.^[9], w 43. rocznicę wybuchu I powstania śląskiego. Oprócz władz dzielnicowych i miejskich, w uroczystości wziął udział płk. wojsk powstańczych Rudolf Niemczyk, który – po odegraniu hymnu powstańczego – odsłonił pomnik. Następnie liczni uczestnicy, na czele z 18 pocztami sztandarowymi i orkiestrą kopalni „Wujek”, przemaszerowali przez Ligotę do Zadola, gdzie w nowym pawilonie kombatantów odbyła się część artystyczna.

    Do naszych czasów pomnik przetrwał z nieznacznymi modyfikacjami. Żelazny orzeł został zastąpiony betonowym odlewem — płaskorzeźbą orła bez korony (fot. 10).

Fot. 10. Pomnik w Starej Ligocie zwieńczony płaskorzeźbą orła bez korony. Ze zbiorów Grzegorza Płonki.

    Po 1989 r orzeł otrzymał koronę. Misy ogniowe po bokach pomnika zastąpiono ozdobnymi kulami. W 2021 roku, z okazji stulecia wybuchu III powstania śląskiego, na cokole pomnika przytwierdzono metalową tablicę z inskrypcją:

Tobie Polsko

MIEJSCE PAMIĘCI POWSTAŃ ŚLĄSKICH W CZASIE NARODOWYCH OBCHODÓW

SETNEJ ROCZNICY ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DLA UCZCZENIA BOHATERSKICH UCZESTNIKÓW

TRZECH ZRYWÓW NIEPODLEGŁOŚCIOWYCH,

KTÓRZY W LATACH 1919, 1920, 1921

WYWALCZYLI PRZYNALEŻNOŚĆ GÓRNEGO ŚLĄSKA

DO ODRODZONEJ NIEPODLEGŁEJ POLSKI

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej

Andrzej Duda

2 MAJA 2021 ROKU

 

Michał Dzióbek  

       

[1] Encyklopedia powstań śląskich, red. F. Hawranek, A. Kwiatek, W. Lesiuk, M. Lis, B. Reiner, Opole 1982, s. 273.; L. Szaraniec, Pomniki i miejsca pamięci narodowej, Katowice 1984, s. 13.

[2] J. Benisz, Materiały dotyczące powstań śląskich. [Rękopis], Biblioteka Śląska, sygn. R 2543 III, k. 12.

[3] Zarys dziejów Ligoty i Panewnik od zarania do czasów współczesnych, red. G. Płonka, Katowice 2010, s. 126; L. Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice 2010, s. 239.

[4] „Polska Zachodnia”, 1937, nr 251, s. 7.

[5] Tamże.

[6] J. Benisz, dz. cyt., k. 12.

[7] Wycinek gazety z 7 sierpnia (1936 r.) ze zbiorów Dariusza Seniejki.

[8] „Powstaniec Śląski. Organ Powstańców Śląskich”, 1936, nr 9—10, s. 53–54.

[9] „Dziennik Zachodni”, 1962, nr 197, s. 4.