Turystyczne miasteczko - Jurajskie Żarki

           Historia Żarek sięga pierwszej połowy XIV wieku. Wzmiankowano o nich w spisie świętopietrza w latach 1327-1329. Status miasta uzyskały prawdopodobnie od Władysława Opolczyka, przed rokiem 1382, a utraciły dopiero w 1870 r. jako konsekwencja udziału mieszkańców w powstaniu styczniowym, stając się tym samym osadą gminną. W XVI wieku w centrum miasta istniał już trapezowy rynek z ulicami odchodzącymi z jego naroży oraz murowany kościół pw. Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza, wybudowany z inicjatywy Marcina Myszkowskiego. W 1662 r. w Żarkach mieszkało 630 osób. Dwa lata później, w wyniku wielkiego pożaru, większa część miasta spłonęła. Wraz z początkiem XVII w. dokonano jego odbudowy w nowej lokacji. Powstały tu wówczas kuźnie oraz wielki piec, a liczba ludności podwoiła się. Kolejne lata to dla Żarek czas dynamicznego rozwoju rolnictwa, rzemiosła oraz produkcji. W 1829 r. właścicielem miasta został znany przedsiębiorca i pionier polskiego przemysłu, Piotr Antoni Steinkeller. W tym okresie rozwinęły się tu takie gałęzie, jak kuźnictwo, odlewnictwo, emaliernia czy przędzalnictwo bawełny. Wybudowano cegielnię, rzeźnię, browar, młyn amerykański, piekarnię, cukrownię, gorzelnię, destylarnię oraz zakład budowy maszyn i narzędzi. W drugiej połowie XIX w., w wyniku skomplikowanej sytuacji administracyjnej i finansowej Steinkellera, miasto zaczęło podupadać i tracić na znaczeniu. Przyczyniła się do tego również decyzja władz o poprowadzeniu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w odległości około 6 km na zachód od Żarek, co spowodowało znaczne utrudnienia w transporcie dla lokalnego przemysłu. Pod koniec XIX w. osadę zamieszkiwały 6294 osoby, z których prawie połowa była pochodzenia żydowskiego. Większość pracowała we wciąż funkcjonujących zakładach przemysłowych i wytwórczych.

            Wraz z początkiem I wojny światowej Żarki znalazły się pod okupacją niemiecką. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. gmina należała do powiatu będzińskiego, a dziewięć lat później została przyporządkowana do powiatu zawierciańskiego. W okresie II wojny światowej Żarki wielokrotnie były bombardowane. Już w pierwszych dniach zniszczone zostało centrum oraz pobliski Leśniów. W pamięci lokalnej społeczności zapisał się dzień 4 września 1939 r., zwany „Czarnym Poniedziałkiem”. W ów dzień niemieccy żołnierze zabijali każdą napotkaną na ulicy osobę, niezależnie od płci czy wieku. Zginęły wtedy 102 osoby. W kolejnych dniach utworzono getto. Zamknięto w nim całą ludność żydowską, którą do 1942 r. zgładzono. W 1949 r. Żarki (wraz z przyłączonym Leśniowem) odzyskały prawa miejskie. W wyniku dalszych przekształceń administracyjnych miasto weszło w skład powiatu myszkowskiego.

Dokument z archiwum domowego (świadectwo urodzin) z 1923 r., na którym widnieje przynależność administracyjna gminy Żarki do województwa kieleckiego oraz powiatu będzińskiego

           W czasach obecnych gmina Żarki jest typową gminą miejsko-wiejską. Siedzibą władz jest miasto Żarki, wokół którego położonych jest dziewięć leżących na jej terenie sołectw: Czatachowa, Jaroszów, Jaworznik, Kotowice, Przybynów, Suliszowice, Wysoka Lelowska, Zaborze oraz Zawada, a także trzy miejscowości nieposiadające statusu sołectwa – Masłoniowizna, Ostrów i Skrobaczowizna.

           Istniejący od 1556 r. targ stanowi niezwykle ważny element codziennego życia społecznego mieszkańców miasta i okolicznych miejscowości, wciąż wyznaczając im tygodniowy rytm i stwarzając okazję do spotkań, spacerów i zakupu dóbr regionalnych, wyrobów odzieżowych, roślin, a nawet trzody chlewnej i ptactwa domowego. Na szczególną uwagę zasługuje chleb tatarczuch, obecny na żareckich jarmarkach niemal od samego początku ich organizowania, tj. od ponad 450 lat. Tradycja wypieku przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. Pieczywo wypiekane jest z mąki gryczanej z pełnego przemiału na blachach, w tradycyjnych, opalanych drewnem piecach. Produkt wpisany został 8 grudnia 2008 r. na Listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

           Na placu targowym znajduje się zabytkowy zespół stodół wybudowanych z cegły i białego, jurajskiego kamienia. Blisko 40 budowli, pierwotnie służących do przechowywania plonów i maszyn rolniczych, cieszy oko każdego odwiedzającego żarecki jarmark. W jednej ze stodół, należących do samorządu gminy, cyklicznie odbywa się impreza pod nazwą „Kupiecki Sąsiek w Żareckiej Stodole”, podczas której można posłuchać ludowej muzyki, spróbować wspomniany tatarczuch oraz zakupić lokalne wyroby rękodzielnicze.

            Nie opodal targowiska funkcjonuje interaktywne i multimedialne Muzeum Dawnych Rzemiosł, stanowiące połączenie tradycji i nowoczesności. Utworzone zostało w 2015 r. w budynku starego młyna elektrycznego. Ekspozycję stanowią oryginalne wyposażenie młyna oraz przedmioty związane z szewstwem, bednarstwem i kołodziejstwem – rzemiosłami od wieków obecnymi w Żarkach.

            W Leśniowie – dzielnicy Żarek położonej w odległości około dwóch kilometrów od centrum – znajduje się sanktuarium Matki Bożej Leśniowskiej oraz klasztor i nowicjat zakonu paulinów. Jego historia sięga XIV w., kiedy to prawdopodobnie istniał już w tym miejscu drewniany kościół. Budowę murowanego klasztoru rozpoczęto w 1755 r., a ukończono trzynaście lat później. Ojcowie paulini zagospodarowali również teren wokół budynku oraz zadbali o źródełko, które daje początek Potokowi Leśniowskiemu (Leśniówce). Sanktuarium i park przyklasztorny są zarówno celem licznych pielgrzymek wiernych z różnych zakątków Polski, jak i idealnym miejscem na popołudniowy oddech mieszkańców miasta. W klasztornych piwnicach mieści się udostępniona do zwiedzania, licząca blisko tysiąc eksponatów, wystawa amonitów i skamieniałości.

Klasztor oo. Paulinów w Leśniowie

            Odwiedzający Żarki powinni przespacerować się zrewitalizowanym obszarem Starego Rynku, przy którym stoi kościół pw. Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza, zabytkowa figura Matki Boskiej oraz – w bliskim sąsiedztwie – XIX-wieczna synagoga, wewnątrz której obecnie znajduje się prężnie działający Miejsko-Gminny Dom Kultury. Piesi turyści mogą również zwiedzić pomnik urodzonego w Żarkach błogosławionego Kościoła katolickiego – księdza Ludwika Gietyngiera, zabytkowy kościół szpitalny świętej Barbary, cmentarz żydowski przy ulicy Polnej oraz unikatową manufakturę słodyczy Hokus Pokus. Zmotoryzowani powinni z kolei odwiedzić XIV-wieczne ruiny strażnicy oraz ostańce i skałki w Przewodziszowicach, zabytkowy młyn wodny przy ul. Młyńskiej, uznane za pomnik przyrody nieożywionej „Źródło Spod Brzozy”, klasztor w Leśniowie, legendarną lipę drobnolistną „Babka”, przy której (podobno) król Jan III Sobieski zarządził odpoczynek podczas wyprawy na Wiedeń w 1683 r., oraz malownicze ruiny barokowego kościoła pw. Św. Stanisława, znajdujące się przy drodze wojewódzkiej nr 792, sprzed których roztacza się urzekająca panorama kuesty jurajskiej oraz odległego o 7 km Myszkowa.

Elżbieta Gawęda