Osiedle Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie

    Kompleksowe osiedle z domami mieszkalnymi dla robotników, majstrów i inżynierów, wraz z obiektami użyteczności publicznej i wypoczynku. W latach międzywojennych osiedle uznawane było za jedno z najpiękniejszych osiedli mieszkaniowych w Europie. W 1879 r. zarząd fabryki TAZ (Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie) zakupił nieruchomości pod budowę osiedla od wrocławskiego bankiera, Zygmunta Pringsheina. Osiedle usytuowano wzdłuż trzech równoległych alei: ul. Fabryczna, ul. Haliny Konopackiej, ul. Franciszka Szymańskiego. Osiedle otoczone zostało gmachami użyteczności publicznej, zbudowane z czerwonej, klinkierowej cegły. Głównym architektem i budowniczym osiedla był inż. Bigoszewski, a po jego śmierci – Munch. Budowa osiedla trwała 30 lat i przebiegała w czterech fazach.

    W latach 1880-1887 wybudowano 40 domów dwukondygnacyjnych, na planie prostokąta, krytych dwuspadowym dachem, z dużymi izbami; oddano do użytku pralnie, piekarnie i lodownie. W latach 1887-1895 wybudowano domy z częściowo mieszkalnymi poddaszami, krytymi dachówką; otwarto ochronkę dla dzieci. W latach 1895-1907 wybudowano domy trzykondygnacyjne  z użytecznym poddaszem, podpiwniczone i skanalizowane; wybudowano willę projektu warszawskiego architekta inżyniera, Hugo Kudery, dla generalnego dyrektora fabryki TAZ, zwanej „Pałacykiem Szymańskiego”; powstała Izba Przyjęć i Dom Lekarza. W latach 1907-1910 wybudowano gmachy użyteczności publicznej – Resursę Obywatelską (projektu P. Waligórskiego), Dom Ludowy, Łaźnię Miejską (obecnie Galeria Stara Łaźnia), Szkołę TAZ, Ratusz. Na terenie kolonii znajdowały się ponadto: dwa obiekty sakralne – kościół rzymskokatolicki pw. Św. Apostołów Piotra i Pawła (projektu inżyniera Hugo Kudery) oraz ewangelicko-augsburski (który obecnie mieści Cech Rzemiosł Różnych).

    Około 1938 r. TAZ miało 80 domów z 867 mieszkaniami.

Plan osiedla Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie

Estetyka osiedla:

• każdy dom obsadzano drzewami;
• główne aleje osiedla wyznaczano szpalerami drzew;
• pomiędzy ulicami a budynkami mieszkalnymi urządzono ogródki oddzielone płotkami;
• wyznaczono miejsca dla rekreacji: położone w części południowej, powyżej neogotyckiego kościoła parafialnego, założenie parkowe wraz z przyległą willą i ogrodem. Koncepcja powstała w oparciu o przepływającą rzekę Młynówkę, którą przekształcono w system ozdobnych stawów, a w obrębie założenia można było wyróżnić ogród w stylu angielskim, okalający willę, oraz położony na wschód od niej park krajobrazowy o charakterze publicznym, o bogatej ofercie tematycznej.

    Niestety, degradacja przestrzenna i społeczna rozpoczęła się z chwilą przejęcia osiedla przez Skarb Państwa w 1959 r. Wśród negatywnych skutków związanych z brakiem wspólnej polityki przestrzennej nowych zarządców, należy wymienić powstanie w 1968 r. na wschód od parku nowoczesnego ośrodka sportowo-wypoczynkowego oraz wyburzenie części historycznej zabudowy w latach 90. XX w. i zastąpienie jej nie nawiązującymi do architektury osiedla wtórnymi blokami mieszkalnymi. Resursę i Dom Ludowy sprzedano prywatnym właścicielom. Dom Ludowy przekształcono w pawilon handlowy, który w 2002 r. zabudowano zewnętrznymi przybudówkami, zmieniającymi całkowicie jego pierwotny wygląd i styl. Funkcje sakralne przestał pełnić kościół ewangelicki. Najpiękniejszymi współcześnie obiektami osiedla robotniczego TAZ są więc: Pałacyk Szymańskiego oraz reprezentująca styl polskiego gotyku bazylika pw. Św. Apostołów Piotra i Pawła.

Osiedle robotnicze TAZ stanowi dziś unikalny zabytek, który wpisany jest do rejestru Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach pod nr 1428/91.

BIBLIOGRAFIA

• Czerwona bawełna : szkic monograficzny w 130-letnią rocznicę powstania Zakładów Włókienniczych w Zawierciu, Jan Zieliński: Zawiercie. Zawierciańskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego,1972;
• Dom Ludowy „Włókniarz” kością niezgody, Dariusz Markiewicz: Trybuna Ziemi Zawierciańskiej, 1996, nr 1;
• Kartki z historii Ziemi Zawierciańskiej, Kazimierz Ciechanowicz: Zawiercie, Miejski Ośrodek Kultury „Centrum”, 1999;
• Monografia Zawiercia (praca zbiorowa pod red. Zdzisława Jagodzińskiego).Zawiercie: Towarzystwo Miłośników Ziemi Zawierciańskiej; Rada Miejska, 2003;
• Niedocenione zabytki, Maciej Swiderski. Gazeta Zawierciańska Jura, 2001, nr 16.

                                                           Małgorzata Leśniak