Bazylika w Zawierciu

    Budowę kościoła rozpoczęto 13 czerwca 1886 r. Nie było to jednak takie proste. W czasach, o których mówimy, Polska była pod jarzmem zaborców, a miasto leżało na terytorium zaboru rosyjskiego. Nie było też dobrej woli ze strony władz diecezji kieleckiej, w skład której wchodziło Zawiercie, choć inicjatywa miała poparcie ówczesnego proboszcza parafii w Kromołowie, ks. prał. Karola Barcza. Na szczęście delegacja, z Janem Wrońskim na czele, przy pomocy fortelu zdobyła zgodę na budowę kościoła     u zastępcy imperatora Konstantynowa. Pierwszy plan budowy zaprojektował inż. P. Waligórski; ostateczną wersję zaprojektował Hugon Kudera. Prezesem Komitetu Budowy Kościoła był Piotr Strzeszewski. Środki na budowę świątyni pochodziły z różnych źródeł: z fundacji właścicieli Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie, darowizn pracowników fabryk, cegiełek, od ludzi dobrej woli. Przy wykopie fundamentów uczestniczyło sześć tysięcy ludzi z lokalnych fabryk. Kościół został oddany do użytku w 1903 r., ale z powodu nadmiernego osiadania jednej ze ścian budynku, wszczęto prace wzmacniające konstrukcję i dlatego budowa trwała do 1919 roku.

    Czasy wojen światowych były ciężkie zarówno dla mieszkańców Zawiercia, jak i dla losów kościoła. Niemcy wiele razy dopuszczali się dewastowania świątyni, zniszczyli m.in. piszczałki organów i wywieźli 4 dzwony. Po wojnie dokonano remontu wież kościoła, ufundowano nowe ołtarze: główny i boczny NMP Niepokalanie Poczętej. Wykonano też nową polichromię.

    27 grudnia 1992 r. kościół został podniesiony przez arcybiskupa Stanisława Nowaka do rangi kolegiaty i została ustanowiona przy niej Kolegiacka Kapituła Zawierciańsko-Żarecka. Od 29 czerwca 2009 r. świątynia posiada godność bazyliki mniejszej. 18 października 2009 r. odprawiona została uroczysta msza, podczas której oficjalnie ogłoszony został dekret watykańskiej Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów o podniesieniu kościoła kolegiackiego do godności bazyliki mniejszej. Uroczystości przewodniczył nuncjusz apostolski w Polsce, abp Józef Kowalczyk.

Świątynia z zewnątrz - widok obecny

Architektura zewnętrzna budowli:

• kościół zbudowany w stylu neogotyckim (gotyk nadwiślański), z czerwonej cegły, nietynkowany, plan sytuacyjny budowli w kształcie krzyża łacińskiego;
• posiada 5 wież, z których najokazalsze górują od frontu, dwie nad prezbiterium, jedna na skrzyżowaniu naw;
• początkowo dach pokryty był dachówka sprowadzoną z Prus z majątku księcia Lichtenberskiego, w 1926 r. dach został pokryty blachą miedzianą;
• mury wspierane przez przęsła, w portalu znajduje się troje pięknie okutych drzwi.

Architektura wnętrza kościoła:

• sklepienie żebrowe wspiera osiem potężnych filarów, które dzielą kościół na trzy nawy: główną i dwie boczne;
• dookoła wnętrza świątyni znajdują się galerie;
• chór w kształcie balkonu wsparty na przyściennych wspornikach;
• kruchta sklepiona krzyżowo;
• prezbiterium posiada sklepienie gwiaździste i tworzy wielką absydę, oświetloną oknami bliźniaczymi;
• w nawie głównej znajduje się osiem okien;
• nad wejściem głównym i w głowicach nawy poprzecznej widoczne są trzy olbrzymie witrażowe rozety w kamiennym obramowaniu.

Wnętrze kościoła współcześnie

Ciekawe obiekty wokół kościoła:

• figury św. Piotra i Pawła;
• figura Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, pod gotyckim baldachimem z płaskorzeźbami z 1904 r.;
• pomnik papieża Jana Pawła II – odsłonięty i poświęcony 22 czerwca 1997 r.;
• plebania wybudowana w 1908 r.;
• Krzyż Misji Świętych.

Najciekawsze elementy wystroju kościoła:

• ambona w stylu neogotyckim (fundacja S. Holenderskiego);
• ołtarz główny z bawarskiego marmuru w kształcie renesansowych kolumn, na którym powieszony jest obraz Chrystusa Miłosiernego;
• ołtarz boczny w lewej nawie poprzecznej w kształcie tryptyku, pośrodku murowana rzeźba Pana Jezusa, po bokach figury św. Piotra i Pawła; w skrzydłach ołtarza płaskorzeźby wyobrażające Zwiastowanie, Narodzenie Dzieciątka i Pokłon Pasterzy, Chrystus w Ogrójcu, Pogrzeb Chrystusa i Zmartwychwstanie (fundacja Pasierbinskiego);
• gotycki ołtarz boczny w lewej nawie w pobliżu ołtarza głównego, przedstawia postać św. Józefa;
• w prawej nawie bocznej ołtarz z figura Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia z Lourdes;
• w prawej bocznej nawie w pobliżu ołtarza głównego znajduje się ołtarz Matki Boskiej Częstochowskiej;
• marmurowa chrzcielnica;
• organy w stylu gotyckim (1909 r.) – obecnie nieczynne;
• neogotyckie konfesjonały;
• marmurowe kropielnice w kruchcie kościoła;
• dzwony (w czasie I i II wojny światowej zniszczone przez Niemców).

    Świątynia jest najcenniejszym zabytkiem w Zawierciu i obok – dworca kolejowego stanowi – wizytówkę naszego miasta.

Bibliografia:

• Zabytki: Zawiercie 1996, red. Zdzisław Jagodziński. Zawiercie: Towarzystwo Miłośników Ziemi Zawierciańskiej, 1996;
• Zabytki i ciekawostki Zawiercia, Unisław Józef Górski [B.m. : b.w., 1999 ?]
• Kartki z historii Ziemi Zawierciańskiej, Kazimierz Ciechanowicz. Zawiercie: Miejski Ośrodek Kultury „Centrum”, 1999.

Andrzej Leśniak