Wieża Ciśnień w Zabrzu

Historia wież ciśnień na terenie górnego Śląska

    Znaczny rozwój przemysłu, a zwłaszcza eksploatacja płytkich pokładów węgla, spowodował obniżenie poziomu wód gruntowych na całym przemysłowym obszarze Górnego Śląska, co doprowadziło do zaniku wielu potoków i wysychania studni. Dodatkowo rozwój przemysłu wydobywczego na tym terenie spowodował drenaż, ubytki i zanieczyszczenie wód podziemnych. Ówczesne władze podjęły decyzję o budowie wspólnego wodociągu na tym terenie. W 1882 r. w Karchowicach odwiercono studnię głębinową, co zaowocowało budową sieci wodociągowej dla całego Górnego Śląska. Przyczyną podjęcia decyzji o budowie wspólnej sieci wodociągowej był brak bieżącej, czystej wody i kanalizacji, co doprowadziło do bardzo złych warunków sanitarnych, a w konsekwencji do rozprzestrzeniania się epidemii tyfusu plamistego i cholery. Źródłem zakażenia były często przydomowe studnie lub kolektory deszczówki, z których mieszkańcy Górnego Śląska czerpali wodę do picia.

    Wraz z rozwojem tego systemu na terenie przemysłowym pojawiły się wieże ciśnień. Górujące wysokie ceglane wieże ciśnień, zwane czasem wieżami wodnymi (niem. Wasserturm), to nieodłączny element krajobrazu Górnego Śląska. Głównym zadaniem tych budowli było zaopatrywanie regionu w bieżącą wodę. Wieże były budowane na wzniesieniach, aby otrzymać odpowiednie ciśnienie rozprowadzanej wody. Na szczycie wieży znajdował się zbiornik, do którego dostarczał wodę zestaw pomp. Ze zbiornika woda płynęła siecią wodociągów do odbiorników bez dodatkowego źródła energii na zasadzie naczyń połączonych. Pomimo podobnych zadań i tej samej zasady działania, wygląd wież znacząco różnił się od siebie. Im starsze były budowle stawiane w centrach miast, tym były bardziej okazałe i bogato zdobione.

Zasada działania wieży ciśnień

            Głównym zadaniem wieży ciśnień jest wywoływanie i utrzymywanie stałego ciśnienia wody w sieci wodociągowej. Wyniesiona ponad miastem wieża mieści w sobie wielki zbiornik na wodę umieszczony u samej góry. Dlatego właśnie wieża ta u podstawy jest najczęściej wąska, stoi jakby na jednej nodze, zaś w szerokiej części u góry mieści zbiornik. Słup wody, czyli wysokość liczona od lustra wody w zbiorniku wieży do poziomu sieci wodociągowej, wywołuje ciśnienie. Wielki zbiornik zapobiega temu, aby poziom wody nie opadł znacząco podczas korzystania z wody przez użytkowników. Każda wieża ciśnień działa na zasadzie naczyń połączonych.                                                                       

Historia wieży ciśnień w Zabrzu

            Jednym z takich obiektów była wieża ciśnień wybudowana w 1909 roku w Zabrzu przy dzisiejszej ul. Zamoyskiego. Stanowiła ona część miejskiej sieci wodociągowej. Zaprojektowali ją: architekt August Kind i radca budowlany Friedrich Loose. Budowla ma 46 m wysokości i nieco ponad 23 m średnicy. Podstawę jej konstrukcji stanowi osiem filarów ustawionych na foremnym ośmioboku oraz filar centralny. Z uwagi na zasadę działania wież, na miejsce inwestycji został wybrany najwyżej położony punkt terenu projektowanego zasilania zbiornika, który ostatecznie znalazł się na wysokości 305 m n.p.m. na skraju Zaborza – obecnie dzielnicy Zabrza. Budowa rozpoczęła się w 1907 r. i trwała dwa lata. 25 września 1909 r. wieżę uroczyście poświęcono i w następnych dniach włączono w system wodociągów gmin Zaborze i Zabrze.

            Należy ona do najwyższych obiektów tego typu na Górnym Śląsku. Od podstawy do umieszczonej na szczycie kopuły liczy około 45 m. Centralnym i najważniejszym jej elementem był nitowany zbiornik na wodę o poj. 2 tys. kubików (składający się z dwóch połączonych zbiorników o poj. 500 i 1500 m³), wykonany przez firmę August Klönne Stahlbau z Dortmundu. Umieszczony był na wysokości 28 m i liczył 7,2 m wysokości. Zbiornik wspiera się na ośmiu ceglanych podporach i centralnym wsporniku, pełniącym równocześnie rolę klatki schodowej, a także mieszczącym przewody wodne. Obudowany został dachem mansardowym, zwieńczonym kopułą z wizjerami. Natomiast u podstawy znajdowały się trzy kondygnacje przeznaczone na biura i mieszkania dla pracowników (trzecia kondygnacja powstała w 1939 r.).

Foto: Grzegorz Książek

Rewitalizacja i teraźniejszość wieży ciśnień w Zabrzu

    Podczas rewitalizacji budynek wieży poddano gruntownej przebudowie, przy jednoczesnym zachowaniu jej pierwotnego wyglądu. Zostawiono główne elementy konstrukcyjne, a także pozostałości elementów zbiornika oraz trzon wewnętrzny, w którym znajduje się techniczna klatka schodowa.

    Wieża pełniła swą pierwotną funkcję przez ponad 60 lat, jednak w latach 90. zaczęła popadać w ruinę. Prywatni właściciele nie podjęli się remontu, jedynie usunęli stalową zabudowę zbiornika. Od 2017 r. właścicielem obiektu jest Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. W wyniku przeprowadzonych prac rewitalizacyjnych z początkiem października 2022 r. wieża została udostępniona dla ruchu turystycznego. W wieży została zlokalizowana nowoczesna interaktywna wystawa o nazwie CARBONEUM – centrum wiedzy o węglu.

Centrum wiedzy o węglu. Foto: Grzegorz Książek

    Wystawa ta poświecona jest zastosowaniu węgla jako pierwiastka i występowania węgla w przyrodzie i wszystkim, co nas otacza, zaś w bardzo małej części odnosi się do węgla kopalnego. Możemy tam między innymi dowiedzieć się, co to są alotropowe odmiany węgla i czym różni się grafen od diamentu. Zobaczymy także, gdzie w skorupie ziemskiej znajduję się węgiel i jak wygląda obieg węgla w przyrodzie. Oczywiście można własnoręcznie przekonać się, czy rowerowa rama carbonowa jest lżejsza od ramy stalowej, a na koniec przekonamy się, że węgiel naprawdę jest we wszystkim, co nas otacza!

    Na koniec, po zwiedzeniu wystawy, możemy udać się na punkt widokowy, gdzie zobaczymy całe Zabrze, a właściwie okolice Zabrza. Przy dobrej pogodzie dostrzeżemy wyłaniające się na horyzoncie Beskidy. Po tych atrakcjach można odpocząć w zlokalizowanej na 3 poziomie kawiarni – wypicie kawy na przeszkolonym pod stopami wsporniku daje niezapomniane wrażenia.

    Sposób rewitalizacji został dostrzeżony, a obiekt otrzymał prestiżową nagrodę „Budowy Roku 2021”. Należy wspomnieć, że całość prac rewitalizacyjnych to koszt około 34 mln zł, dofinansowany ze środków Unii Europejskiej.

BIBLOGRAFIA:

• Eufrozyna Piątek: „Udział górnictwa węglowego w zaopatrzeniu w wodę miast Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego do 1945r. ” Górnik Polski, Zeszyty Naukowe Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu nr 1/2007;
• Materiały dla przewodników – Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu 2022r.;
• Strona internetowa: Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

Grzegorz Książek